close
تبلیغات در اینترنت
آب و معماری...!

RZHGBFT

آب و معماری...!

banner
جستجوگر پیشرفته



مروری بر تاریخچه آب گرمابه و پاکیزگی در ایران

هرودت مورخ یونانی چنین می نویسد « … ایرانیان …در آب تف نمی اندازند در آن دست نمی شویند و متحمل هم نمی شوند که دیگری آن را بهکثافت آلوده کند و احترامات بسیاری برای آن منظور می دارند …».

استرابون جغرافی دان می نویسد :« ایرانیان در آبجاری استحمام نمی کنند . در آن لاشه و مردار و آنچه ناپاک است نمی اندازند … بهخصوص احتیاط می کنند که آب را به خون نیالایند  …»

آگاتریاس مورخ یونانی قرن ششم بعد از مسیح نیزنوشته های هرودت و استرابون را مبتنی بر اینکه ایرانیان آب جاری را به هیچ وجه بهکثافات نمی آلایند و دست و روی در آن نمی شویند و به آن دست نمی زنند مگر برایآشامیدن و یا آب دادن به گیاه تایید می نماید .

آئین شستشوی مهر پرستان

سابقه مراسم شستشو در ایران زمین به پیش از زمانزرتشت می رسد و به نظر می آید که مهر پرستان برای انجام مراسم مذهبی می بایستی بهمدت سه روزو سه شب در فواصل معین غسل کنند تا قادر  گردند در برنامه های دینیشرکت جویند . اهمیت آب در مذهب مزبور به حدی بود که می بایستی مهرابه ها یعنیعبادتگاهشان در محلی قرار گیرد که آبی روان از کنارش بگذرد یا اینکه در کنار چشمهساری قرار داشته باشد . با این ترتیب یکی از اعتقادات آئین مهر شستشو و حمام رفتنبه عنوان یک فرضیه مذهبی بوده است .

شستشوی در آئین مزدیسنا

در آئین مزدیسنا نیز پاکی جسم و روان از اهمیتویژه ای بر خوردار بوده است . بر اساس این تفکر و اندیشه وابستگی پاکی جسم و روانبه یکدیگر از نعمات بزرگ شمرده می شده است .

به همین جهت برای دور نمودن آلودگی و گناه هموارهشستشو می کردند و معابدی برای فرشته و پاسدار آب آناهیتا ترتیب داده بودند که اگرچه از تشریفات در آن مکان اطلاع کاملی نداریم ولی به احتمال قوی در ارتباط آبمراسم تطهیر انجام می گرفته است .

ناهید یا آناهیتا

ناهید که مقام ایزدی در آئین زرتشت دارد و نگهبانآب می باشد در نزد ایرانیان خاصه دوران ساسان مقامی بس ارجمند داشته و مورد ستایشبوده است . ناهید و آناهیتا به معنی پاکی و بی عیبی است و منظور از اردوی « سورآناهیتا » بنا به متن آبان یشت هم نگهبان آب و هم رودی مینوی و تصوری است که مظهرتمام آبهای روی زمین است .

ناهید یا آناهیتا اثری از خود در کتیبه های باقیمانده از دوران شاهان هخامنشی به جا نگذاشته است ولی پاره ای از مورخان وقایعی کهاز جهتی به ناهید مربوط می شود ذکر نموده اند . بنا به گفته مورخ کلدانی بروسوس کهدر قرن سوم قبل از میلاد مسیح می زیسته اردشیر دوم ستایش ناهید را در قلمرو حکومتخود معمول داشت .

معبد آناهیتا در بیشاپور

یکی از ساختمانهای مهم و شاخص دوره ساسانیبیشاپور موسوم به معبد آناهیتا دارای حجم مکعب شکلی است که نیمی از آن درون زمینقرار دارد وچرخش آب از مسیر های زیر زمینی به داخل مشهود است . آب پس از وارد شدنبه حوضچه مربع شکل آن از مسیر دیگری خارج می شود اگر چه مراسم خاص مربوط به آنمشخص نیست ولی واضح است که آب در این بنا در درجه اول اهمیت قرار دارد .

این بنا مهمترین مدرک تاریخی در استفاده از آبدرون یک ساختمان در شهر بیشاپور با وجود اینکه رودخانه شاپور در کنار شهر است .


آب انبار

نیاز به آب در سراسر راههای ایران و در اکثرشهرهای این سرزمین باعث ایجاد معماری آب انبار شد که هم آب را مدتی ذخیره کنند وبعضی از آب انبار هایی که در شهرهای خشک کم آب ساخته شده خود اثری بسیار زیبا و ازلحاظ معماری شایان توجه است . سابقه ساخت آب انبار در ایران بسیار طولانی بوده وهنوز آب انبارهایی از قرن۶و۷ هجری به جا مانده است. برای اینکه آب داخلآب انبار نگندد چند بار آهک ونمک داخل آن می ریختند بدین ترتیب روی آن لایه بستهشده و اگر پرده روی آن پاره می شد آب آن می گندید وغیر قابل استفاده می شد.

شیوه های مختلفی برای ساخت آب انبارها در نقاطمختلف ایران به کار می برند .

خزانه بعضی آب انبارها مثل آب انبار حاج آقا علیدر کرمان خیلی بزرگ است به طوری که زیر کاروانسرای آن تماما خالی است . در آبانبار وزیریا میرزا مقیم ۴ بادگیر دارد و آب آن در تابستان بسیار خنکاست . تمامی ساختمانهای وابسته به راه با آب با طراوت می شوند مثل ساباط ، رباط ،کاربات وکاروانسرا . ساباط ، که خود به معنای آسایشگاه و رباط به ساختمانهای کنارراه و به ویژه بیرون از شهر اطلاق می شود.

شیوه های آبرسانی در تمدن اورارتو

آبداری آبیاری از مسائل بسیار مهم و توجه به آندر کشور اورارتو به حدی بوده که بعضی از محققین این تمدن را دارای جامعه هیدرولیکمی دانند تامین آب آشامیدنی ساکنین قلعه ها و استحکامات نظامی که اغلب در ارتفاع نسبتازیادی از محیط اطراف خود قرار داشتند . به خصوص در زمان حصار بندان دشمن ، به زیرکشت بردن زمینهای بایر و مرتفع تر از سطح منابع آبی موجود . هدفی بوده که در طولسه قرن و اندی حکومت این دولت دنبال شده است .

بسیاری از متون نوشتاری اورارتویی به فعالیتهایعمرانی اختصاص دارند و در این میان تاکنون حدود سی کتیبه که به اهداف کانال ،دریاچه ذخیره آب ، سد ، آب انبار و سایر تاسیسات هیدرولیکی پرداخته اند به دستآمده است .

برای تامین آب آشامیدنی در قلعه وان چشمه هایموجود در داخل باروها که امروز نیز جریان دارند ، امکان برداشت آب در مواقعاضطراری را بدون مواجهه با دشمن فراهم می کرده است . در توپراخ قلعه جهت جمع آوریآب باران ، تمهیداتی در بخش های صخره ای قلعه به کار رفته بود. در دواتی بلور(آرگیشتی هینیلی)در ارمنستان و در چاووش تپه (ساردوری هینیلی) در ترکیه ،انبار هایبزرگی جهت ذخیره آب در صخره ها تراشیده شده بود . در بیشتر قلعه های اورارتویی روشآخر جهت تامین آب در مواقع ضروری اعمال می شد.

سدها ، دریاچه ها و کانالهای آبیاری متعدد ساختهشده توسط اورارتوها باعث رونق کشاورزی در کشور شده بود . این تاسیسات ساختاریداشتند که در مقابل زلزله های شدید معمول منطقه مقاوم بود و به همین دلیل بیش ازموارد مشابه خود که در دورانهای بعدی ساخته شدند کاربرد داشتند.

آب و هنر در باغ

یکی از عناصر اصلی و حیاتی در باغ وجود آب است کهقسمتی از آن منحصرا برای آبیاری حفاظت گیاهان و بخش دیگر به منظور ایجاد و خلقزیبایی در طراحی مورد استفاده قرار می گیرد. ولی آنچه که مورد توجه است وجود وتاثیر آب از دیدگاه خلق زیبایی و تنوع در محیط از قبیل تشکیل انواع نهرها ،به طورمصنوعی آب نما ها (حوض و حوضچه ) آبشارها چشمه های مصنوعی ،حلقه چاه ها استخر وآبشخور پرندگان است .

از طرف دیگر وجود آب در باغ به هر یک از صور فوق،خود به نحوی در متعادل کردن درجه حرارت هوا ، تامین رطوبت نسبی جهت گیاهان وایجاد طراوت خاص موثر می باشد که نتیجتا مجموعه این عوامل از یکنواختی و خشکی محیطمی کاهد  . بنا براین لازم است در مورد صور مختلف کاربرد آب در باغ ، به طورجداگانه  به اختصار توضیحی داده شود .

فرق باغهای  ایرانی و اروپایی در این است کهاروپاییان به دلیل داشتن آب و هوای معتدل به پرورش گل و بوته اشتیاق دارند به خاطراینکه بتوانند از آفتاب بیشتری برخوردار شوند ولی ایرانیان بدلیل اینکه هوای گرم وخشکی دارند بیشتر از بوته استفاده میکنند تا از سایه و خنکی سایه استفاده کنند واز آب نیز استفاده زیادی در باغ می کنند تا باغ را با طراوت کند .

پناگاههای بین راه گاهی قهوه خانه هایی بودنددارای حوض آب و مقداری گلدان در گرداگرد حوض و بعضی از اوقات باغچه ای معطر که نهرآبی در آن جریان داشت .

خشکی و بی درختی فلات ایران باعث شده است که باغرا نمونه ای از بهشت موعود بدانند . چهار باغ طرح نمونه باغهای ایران است که در آنممکن است یک محور بلند تر از محور دیگر باشد .از زمان ساسانیان در اینگونه طرحهادر شکار گاهها در محل تقاطع محور ها کوشکی بنا می کردند .آب وسیله اساسی ایجاد باغدر ایران است .

وسیله اصلی تهیه آب در ایران کاریز است . از دورههخامنشیان قنات مرسوم بوده است . آب قنات تقریبا با یک میزان واحد در تمام سال ازدهانه قنات خارج می شود .

قالی در حومه اصفهان بافته شده است و بافنده درطرح آن از باغهای معاصر شاه عباس الهام گرفته است باغ مذبور به قدری بزرگ است کههر یک از قسمت های چهار گانه آن نیز به وسیله نهر های آب به چند قسمت دیگر تقسیمشده است در استخر بزرگ که در مرکز باغ واقع گردیده است تصویر یک کوشک در ارتفاعمستقیم به چشم می خورد  و امکان دارد که این کوشک در پشت استخر واقع شده است.گنبد ظریف این کوشکها از کاشیهای به رنگ آبی پوشیده شده است .

ایجاد باغ بدون آب مخصوص ایالت خراسان و شمالشرقی ایران است .حوضخانه به معنی حوضی که در داخل عمارت تعبیه می کنند . غالبا حوضیا استخر را در یکی از محور های اصلی فضای خانه یا باغ احداث می کنند به طوری کهطول حوض یا استخر در امتداد طول فضای منزل یا باغ قرار بگیرد و برای آنکه هنگامیکهحوض یااستخر پر از آب می شود مقدار آب زیادی به طبق اصل جاذبه زمین به بیرونسرازیر شود، در ساختمان آن شیب مختصری می دهند . ایرانیان اطراف استخر را از سطحآن قدری بالاتر می برند و یک نوع آبرو برای آن تعبیه می کنند که مقدار آب اضافی رابه خارج می برد واین روش خاص ایرانیان است هرگاه ذخیره آب به حد کافی باشد این حوضها و استخرها همیشه لبریز ازآب می باشند به طوری که از یک فاصله کوتاه شخص پهنه ایاز آب را مشاهده میکند که به نظر نا محدود می آید .

از علائم مشخص و بر جسته دوران صفویه در اصفهاناحداث حوضهای پاشویه دار است بعضی از آنها دارای چهار پاشویه بوده که هریک را زیردیگری تعبیه می کردند .

به طور کلی آب در استخرهای بزرگ به خاطر تیرگی وانعکاس آن مورد پسند ایرانیان قرار می گیرد کف جویهای رو باز را با کاشیهای آبی میپوشانیدند .

استخر

طبیعت گرایش موجودات به آب و آب تنی، سبب شده کهانسان ها بالاخص به نحوی از انحناء از این موهبت حیاتی تا آنجایی که میسر است ،حداکثر بهره برداری را بکنند . از آنجایی که سیر تسلسل علمی و تاریخی می نمایاند ،انسان ها از آغاز تا تا به امروز ارتباط خاصه خود را با آب حفظ کرده اند . اقوام ومردمانی که در کنار دریا و دریاچه ها می زیستند حداکثر امکان را برای استفاده ازآب داشته اند آن دسته که امکان کمتری در اختیارشان بوده از آب های معدنی ، برکههای طبیعی، رودخانه ها و … سود برده اند .

سیر تاریخ وافزایش تجملات حیاتی ، تکنولوژی مدرنو امکانات مالی ،انسان را بر آن داشته که نیاز به آب تنی را با احداث حوض ،حوضچهیا استخر در منازل ، استخرهای محله ای و کوچه ای یا استخرهای عمومی در استادیوم هابر آورده کنند .

اگر به طرحهای مختلف استخرها توجه کنیم ، میبینیم که این گونه استخرها در اوایل قرن بیستم بیشتر به صورت مستطیل ، بیضی یا بهاشکال هندسی منظم بوده است در طول قرن حاضر بخصوص بعد از جنگ جهانی دوم ، در طرحاینگونه استخرها تجدید نظرهایی گردیده و اشکال هندسی نا منظم با خصوصیات بهداشتیبیشتر ،تزئینات نوری و تولید امواج مصنوعی در آب ، تفنن خاصی را به همراه آوردهاست .

در منازل بر حسب موقعیت ساختمان و امکان وجودفضای کافی ، استخرها در اندازه و اشکال مختلف ساخته می شوند.

آب نماها

یکی دیگر از عوامل تزئینی تلفیقی و ارتباطی بامحیط که به نحوی در فضا و مکان باغ موثر می افتد انواع آب نماها می باشد . این نوعآب نماها را در زبان فارسی با توجه به روابط سنتی که سینه به سینه انتقال یافتهحوض و حوضچه می گویند ولی در حقیقت این دو ( حوض و حوضچه ، آبنما ) با یکدیگرفرقهایی دارند در حالی که هر دو فضایی یا انباری از آب است .

متخصصین فن این فرق را اینگونه توجیه و توصیف میکنند آب نما حوض و حوضچه هر کدام از نظر معماری تابع اصول معین و خاص خود می باشند. آب نماها دارای عمق کمتر از حوض و حوضچه ها است و با تزئینات مدرن از قبیلچراغهای رنگارنگ مخصوص داخل آب فواره های متنوع گاهی جایگاهی برای گیاهان آبی و باغچههای در کنار یا در وسط آن بوده و اشکال آنها کمتر از اصول هندسی منظم پیروی میکنند . در این آب نماها بیشتر از اشکال تغییرشکل یافته هندسی استفاده می شود.

معمار فواره ” تروی ” می گوید : این فواره نشاندهنده حرکت کلی آب است که هرگز از عمل خود باز نمی ایستد و توقف آن حتی برای لحظهای نا ممکن است.

فواره ها به طور خطی بر روی محورهای اصلی با عثتشخّص مکان می شوند و مسیرهایی را بوجود می آورند که راهنمای انسان در فضا می شود. فواره ها در واقع موسیقی فضاها محسوب می شوند . می توانند کوتاه و زمزمه گر بودهو مثل موسیقی متن عمل کنند و می توانند با نشاط و پر هیاهو بوده و شادی بخش فضایاطراف شوند . بر خلاف فواره ها ، چشمه ها و رودخانه ها که ذاتا عناصری جنبشیهستند، دریاچه ها ، آبگیرها و حوض ها عناصری آرام هستند . آبهای راکد به طور طبیعیانعکاس دهنده تصاویر هستند و منعکس کننده آسمان هستند . آب نماها آینه محیط اطرافهستند .

در معماری ما حوض به عنوان سمبل آب راکد استفادهمی شود . حوضهای جلو بناها مکمل معماری می شوند و مانند آینه آنها را در خود منعکسمی کنند . نمونه بارز آن چهلستون است .

صدای که آب تولید می کند نیز مانند مفاهیم خالصبصری آن تنوع دارد . آب با برخورد با مانع و یا زمان عبور از روی سطوح نا هموار ویا ریزش بر روی خودش ایجاد صدا می کند . توجه به مفاهیم صوتی آب از اهمیت زیادی برخوردار است . اکر صدا خیلی کم باشد می تواند حتی ناراحت کننده شود مثل چکه شیر آب. صدای زیاد در فضاهای محدود که بیش از تحمل فضاست ، مبتذل جلوه می کند .

نهرها

شرح و توضیح اختصاصی درباره نهرهایی که جنبهتزیینی داشته باشد، بستگی کامل به سلیقه و ذوق فردی دارد . بنا براین اگر ایجادنهرها صرفآ به منظور آبیاری باشد و می توان از آن نیز برای خلق زیبایی به صورمختلف استفاده نماییم از شیب ها یا گردش های آب در زوایای مختلف و آبشار های کوچکو شره آب استفاده می شود تا صدای آرامش بخش آن روان خسته رهگذران را بیاساید .

درکتاب آثار ایران

در مورد چهار باغ اصفهان در عصر شاه عباسپیترودلاواله توضیحاتی بس زیبا داده است که قسمتی از آن بدین شرح است حوضهای بسیارمتناسب و در اشکال مختلف دیده می شود که همگی بدون لبه هستند وآبی که در سطح سنگفرش خیابان جاری است به آنها می ریزد البته برای عبور سواره و پیاده راهی در کناروجود دارد و این حوض از جویبار بزرگ وسط خیابان تغذیه می کند .

شاردن که حدود ۵۰ سالبعد در زمان شاه سلیمان سفرنامه خود را نوشته چنین می نویسد : همه جای این خیابانیک دست نیست و تراسهایی است که هر یک حدود ۲۰۰ قدمطول دارند این تراسها در این سوی رود خانه هر یک از تراس قبلی خود حدود ۳ پاپایین تر و در آن سوی رود به عکس به همین اندازه بلندتر است و این تفاوت ارتفاع بههمراه فواره ها حوض ها و آبشار هایی که در حاشیه تراسها به نمایش می گذارد و سپسبه توصیف هفت حوض که میان کوشک و رود خانه قرار گرفته می پردازد .

اینک آنچه فلاندن و کوست در سال ۱۸۴۰ بههنگام سفر به ایران درباره  چهار باغ نوشته اند «… چهار ردیف چنار غول آسا باتنه های عظیم الجثه و سر هایی که چون چتر به هم پیوسته اند پنج شعبه خیابان پهن ومستقیم را در مقابل چشم های ما گشوده اند که فقط طول زیاد آنها مانع می شود کهقادر باشیم انتهای آنها را ببینیم . در شعبه وسطی کانالی که تمام عرض خیابان راگرفته وجود دارد که در آن آبی زلال جاری است . در هر ۲۰۰ قدم آببه داخل حوض هایی  بزرگی می ریزد و با تشکیل چندین آبشار از یکی به دیگری میرود . از هر سوی این حوض ها کوشک هایی الوان و یا پوشیده از کاشی ساخته اند . درحد فاصل آنها باغهای وسیعی است که شاخ و برگ درختان آن ها از بالای دیوار هایی کهبه خیابان شکل داده اند سر زده اند و به سلسله ای از طاق نماها زیبایی بخشیده اند .

در این زمان متاسفانه چهار باغ به صورت خیابانیتجارتی در آمده . دیگر نه حوضی بر جای مانده و نه آبشاری و نه کاخی با این همههنوز هم به هنگام عصر تفرجگاه ساکنان اصفهان است .

حوضخانه های کاشان

نظر به اینکه کاشان در حاشیه کویر قرار گرفته ودارای آب و هوای کویری است و در بعضی از ماهها ، گرمای هوا طاقت فرسا می شود ،بخصوص که از نظر آب ، و مواهب طبیعی هم در مضیقه می باشد لذا معماران مبتکر وخوشفکر و چربدست این شهر با ابداع احداث خانه های گودال باغچه و ساختن یک یا دوطبقه ساختمان در اعماق زمین ،ساخنمانها را به صورتی طراحی کرده اند که علاوه براستفاده از خواص نارسانایی مصالح سنتی ساختمانی ،نوع طرح و نقشه بنا نیز در عدمانتقال و جابجایی حرارت و یا مقاومت در مقابل گرما و سرما و سر و صدا ، محیط وشرایط راحتی برای سکنه فراهم آید و بعلاوه از نظر اختلاف سطح و شیب نیز به صورتیباشد که آب جاری قناتها هم به آنها مشرف باشد .

بررسی نشان می دهد که داشتن عمارت حوضخانه ، یکیاز علائم و نشانه های تشخّص و تعیّن هم بشمار می آمده است و لذا افرادی که از نظرمالی امکان ساخت چنین بنایی را می یافته اند ،از لحاظ اظهار وجود و پیدا کردنشخصیّت اجتماعی و سر شناس شدن در جامعه هم مبادرت به احداث حوضخانه می کرده اند تاعلاوه بر برخورداری از فضای مطبوع آن در تابستان ، به عنوان طبقه ممتاز جامعه هممطرح باشند .

از عناصر و فضا های تاج محل به روایت پادشاه نامه(ملا عبدالحمید لاهوری)

چهارخیابان ، نهر ها ، فواره ها ، چبوتره و حوضباغ

در چار[چهار] خیابان وسط باغ که به عرض چهل ذراعاست -نهری است به عرض شش گز-و درآن فواره ها از آب دریای جون جوشان -در ملتقایانهار چبوتره است به طول و عرض بیست و هشت گز که نهر مذکور اطراف آن گشته – و دروسط چبوتره حوضی است به طول و عرض شانزده گز و در آن پنج فواره نصب شده – فرشخیابان های این نمودار جنت از سنگ سرخ است که آن را به طراحی تمام گره بندی نمودهاند.

عبدی بیگ شیرازی در مثنوی دوحةالازهاراز شاهنامهمی نویسد:

یکـــی بـاغ پـیش اندر آمد فـــراخ          بــــرآورده ازگوشــــهبـاغ  کــــاخ

بشـــد تازیـــــان با تنی چندشــاه           همــی یودلشــکر بنـخجیــر گـــــاه

چـو بهــرام گـور اندر آمد به بـاغ          یکـی بـاغ دیـد از فراخی چــو راغ

زمـیـنش زدیبـــــــابیــــاراستـــه          همـــه بــاغ  پـــر بنـده و خواستـــه

میــــــــــــان گلستــان یکیآبگیر           بلــــــب برنشستـــــه یکی مرد پیر

( شاهنامه فردوسی )

در بیت آخر از متن فوق به وجود آبگیری در میانگلستان یا باغ اشاره شده است . البته در بسیاری از باغ ها ،عمارت کوشک را در وسطیا در مکانی در میان باغ طراحی و برپا می کردند که از لحاظ برخی از خصوصیات معماریاز جمله منظر و نحوه دسترسی از بهترین مکان های باغ به شمار می رفت . عموما در اینحالت ، یک حوض یا یک آبگیر در جلوی کوشک طراحی و ساخته می شد که بر کیفیت منظر وفضای مزبور افزوده می شد .

طبس ، باغ گلشن

این باغ دارای نوعی طرح است که آبگیر آن در وسطباغ قرار گرفته است و آن را می توان نمونه ای از نوعی باغ دانست که فردوسی درابیات خود به طراحی آن اشاره کرده است .

تنها در شمار اندکی از باغ ها ، حوض یا آبگیریبزرگ را در وسط باغ می ساختند و این در حالتی بود که به سبب برخی از عوامل و پدیدههای طبیعی ، عمارت کوشک را در میان باغ نسازند ، در این حالت خاص ، حوضی در مکانمرکزی باغ و غالبا در محل تلاقی امتداد راه های اصلی طراحی و ساخته می شد . باغگلشن در طبس را می توان از نمونه های خوبی به شمار آورد که حوض آن در مرکز محوطهمربع شکل کرت ها قرار داده شده بود. بنا براین اشاره شاهنامه به طراحی و ساختآبگیری در وسط باغ ، موضوعی است که از لحاظ پیشینه طراحی باغ ها مصداق هایی از آنوجود داشته است .

عرصه حرم در یک سوی باغ قرار داشت و چند عمارتبلند در آن ساخته شده بودو شماری حوض در محوطه آن بود که گویا همه یا بیشتر آنهاشکل مربع بودند و باغچه هایی پیرامون برخی از حوضها وجئد داشت و گلهای زیبایی درآنها کاشته شده بود . یک یا چند فواره در هر حوض وجود داشت که موجب صفا و طراوتفضا می شد . آب حوض ها بسیار صاف و زلال بود به گونه ای که کف آنها به خوبی دیده میشد و به گفته شاعراگر سوزنی دریکی از حوض هامی افتاد،به خوبی قابل مشاهده بود.

توصیف دقیق و گاه اغراق آمیز حوضها که تنهابخشهایی ازابیت مربوط به آنها در این متن آورده شده است ، اهمیت این عنصر را درمعماری ابران نشان می دهد و به همین سبب است که همواره در باغهای طراحی شده یک حوضدر جلوی عمارت اصلی یا به عبارت دیگر در جلوی ایوان اصلی عمارت طراحی و ساخته میشد .

باغ واقع در کنار رودخانه

بسیاری از شهرهای قدیمی ایران در کنار یا دو سویرودخانه ای بزرگ یا متوسط شکل می گرفتند و توسعه می یافتند . در بعضی از موارد که باغیدر این گونه از شهر ها در کنار رودخانه ساخته می شد،در صورت امکان ترجیح می دادندکه عــــمارت کوشک آن را به جای آنکه در میان باغ بسازند ، در کنار رودخانه برپاکنند ، زیرا در این صورت از منظررودخانه به بهترین نحو ممکن می توانستند استفادهکنند . کـــــاخ آیینه را در اصفهان که در دوره صفویه در کنار زاینده رود ساختهشده بود ، از این گونه عـمارت ها به شمار می رود این کاخ در دوره قاجار ویران شد واکنون اثری از آن و فــــضاهای سبز و ساخته شده پیرامون آن در دوره صفویه بر جاینمانده است ، بلکه تنها تصویری که از آن باقی مانده است نشان می دهد بسیاری ازویژگیهای معماری آن مانند  عمارت کاخ چهل ستون در اصفهان بوده است ، اینعمارت نیز دارای محوری با یک جهت بود که به سمت زاینده رود طراحی و تنظیم شده بودو منظر اصلی ایوان ستون دار واقع در جلوی عمارت به طرف رودخانه بود .

در هند ، شماری رودخانه پرآب و بزرگ وجود داشت کهدر اطراف آن محیط هایی سر سبز و خرم پدید می آمد . به همین سبب در آن سرزمین درهنگام ساختن باغ در کنار این نوع از رودخانه ها ، غالبا عمارت کوشک را در کنار رودخانه طراحی و احداث می کردند . ساختن عمارت مزار تاج محل در کنار رودخانه جمنا رامی توان در تداوم همین سنت طراحی به شمار آورد .

باغ آبی


منظور از باغ آبی گونه ای از باغ است که آبگیریبزرگ در قسمتی از عرصه آن به شکل مصنوعی یا با استفاده از عوارض طبیعی ساخته می شدو برای پدید آوردن منظره ای بدیع و خوشایند ،عمارت کوشک در روی سکویی که در میانآبگیر با مصالح مقاوم در برابر آب ساخته می شد ،بر پا می گردید و برای ایجاددسترسی به کوشک غالبا معبر یا پلی بین کوشک و عرصه واقع در کنار آبگیر ساخته می شدکمبود آب در بیشتر نواحی ایران موجب می شد که شمار بسیار اندکی از این گونه باغهادر کشور ساخته شود . باغ ائیل گلی در تبریز یکی از نمونه های باقی مانده از اینگونه باغ ها به شمار می آید .


مروری بر تاریخچه آب گرمابه و پاکیزگی در ایران

هرودت مورخ یونانی چنین می نویسد « … ایرانیان …در آب تف نمی اندازند در آن دست نمی شویند و متحمل هم نمی شوند که دیگری آن را بهکثافت آلوده کند و احترامات بسیاری برای آن منظور می دارند …».

استرابون جغرافی دان می نویسد :« ایرانیان در آبجاری استحمام نمی کنند . در آن لاشه و مردار و آنچه ناپاک است نمی اندازند … بهخصوص احتیاط می کنند که آب را به خون نیالایند  …»

آگاتریاس مورخ یونانی قرن ششم بعد از مسیح نیزنوشته های هرودت و استرابون را مبتنی بر اینکه ایرانیان آب جاری را به هیچ وجه بهکثافات نمی آلایند و دست و روی در آن نمی شویند و به آن دست نمی زنند مگر برایآشامیدن و یا آب دادن به گیاه تایید می نماید .

آئین شستشوی مهر پرستان

سابقه مراسم شستشو در ایران زمین به پیش از زمانزرتشت می رسد و به نظر می آید که مهر پرستان برای انجام مراسم مذهبی می بایستی بهمدت سه روزو سه شب در فواصل معین غسل کنند تا قادر  گردند در برنامه های دینیشرکت جویند . اهمیت آب در مذهب مزبور به حدی بود که می بایستی مهرابه ها یعنیعبادتگاهشان در محلی قرار گیرد که آبی روان از کنارش بگذرد یا اینکه در کنار چشمهساری قرار داشته باشد . با این ترتیب یکی از اعتقادات آئین مهر شستشو و حمام رفتنبه عنوان یک فرضیه مذهبی بوده است .

شستشوی در آئین مزدیسنا

در آئین مزدیسنا نیز پاکی جسم و روان از اهمیتویژه ای بر خوردار بوده است . بر اساس این تفکر و اندیشه وابستگی پاکی جسم و روانبه یکدیگر از نعمات بزرگ شمرده می شده است .

به همین جهت برای دور نمودن آلودگی و گناه هموارهشستشو می کردند و معابدی برای فرشته و پاسدار آب آناهیتا ترتیب داده بودند که اگرچه از تشریفات در آن مکان اطلاع کاملی نداریم ولی به احتمال قوی در ارتباط آبمراسم تطهیر انجام می گرفته است .

ناهید یا آناهیتا

ناهید که مقام ایزدی در آئین زرتشت دارد و نگهبانآب می باشد در نزد ایرانیان خاصه دوران ساسان مقامی بس ارجمند داشته و مورد ستایشبوده است . ناهید و آناهیتا به معنی پاکی و بی عیبی است و منظور از اردوی « سورآناهیتا » بنا به متن آبان یشت هم نگهبان آب و هم رودی مینوی و تصوری است که مظهرتمام آبهای روی زمین است .

ناهید یا آناهیتا اثری از خود در کتیبه های باقیمانده از دوران شاهان هخامنشی به جا نگذاشته است ولی پاره ای از مورخان وقایعی کهاز جهتی به ناهید مربوط می شود ذکر نموده اند . بنا به گفته مورخ کلدانی بروسوس کهدر قرن سوم قبل از میلاد مسیح می زیسته اردشیر دوم ستایش ناهید را در قلمرو حکومتخود معمول داشت .

معبد آناهیتا در بیشاپور

یکی از ساختمانهای مهم و شاخص دوره ساسانیبیشاپور موسوم به معبد آناهیتا دارای حجم مکعب شکلی است که نیمی از آن درون زمینقرار دارد وچرخش آب از مسیر های زیر زمینی به داخل مشهود است . آب پس از وارد شدنبه حوضچه مربع شکل آن از مسیر دیگری خارج می شود اگر چه مراسم خاص مربوط به آنمشخص نیست ولی واضح است که آب در این بنا در درجه اول اهمیت قرار دارد .

این بنا مهمترین مدرک تاریخی در استفاده از آبدرون یک ساختمان در شهر بیشاپور با وجود اینکه رودخانه شاپور در کنار شهر است .


آب انبار

نیاز به آب در سراسر راههای ایران و در اکثرشهرهای این سرزمین باعث ایجاد معماری آب انبار شد که هم آب را مدتی ذخیره کنند وبعضی از آب انبار هایی که در شهرهای خشک کم آب ساخته شده خود اثری بسیار زیبا و ازلحاظ معماری شایان توجه است . سابقه ساخت آب انبار در ایران بسیار طولانی بوده وهنوز آب انبارهایی از قرن۶و۷ هجری به جا مانده است. برای اینکه آب داخلآب انبار نگندد چند بار آهک ونمک داخل آن می ریختند بدین ترتیب روی آن لایه بستهشده و اگر پرده روی آن پاره می شد آب آن می گندید وغیر قابل استفاده می شد.

شیوه های مختلفی برای ساخت آب انبارها در نقاطمختلف ایران به کار می برند .

خزانه بعضی آب انبارها مثل آب انبار حاج آقا علیدر کرمان خیلی بزرگ است به طوری که زیر کاروانسرای آن تماما خالی است . در آبانبار وزیریا میرزا مقیم ۴ بادگیر دارد و آب آن در تابستان بسیار خنکاست . تمامی ساختمانهای وابسته به راه با آب با طراوت می شوند مثل ساباط ، رباط ،کاربات وکاروانسرا . ساباط ، که خود به معنای آسایشگاه و رباط به ساختمانهای کنارراه و به ویژه بیرون از شهر اطلاق می شود.

شیوه های آبرسانی در تمدن اورارتو

آبداری آبیاری از مسائل بسیار مهم و توجه به آندر کشور اورارتو به حدی بوده که بعضی از محققین این تمدن را دارای جامعه هیدرولیکمی دانند تامین آب آشامیدنی ساکنین قلعه ها و استحکامات نظامی که اغلب در ارتفاع نسبتازیادی از محیط اطراف خود قرار داشتند . به خصوص در زمان حصار بندان دشمن ، به زیرکشت بردن زمینهای بایر و مرتفع تر از سطح منابع آبی موجود . هدفی بوده که در طولسه قرن و اندی حکومت این دولت دنبال شده است .

بسیاری از متون نوشتاری اورارتویی به فعالیتهایعمرانی اختصاص دارند و در این میان تاکنون حدود سی کتیبه که به اهداف کانال ،دریاچه ذخیره آب ، سد ، آب انبار و سایر تاسیسات هیدرولیکی پرداخته اند به دستآمده است .

برای تامین آب آشامیدنی در قلعه وان چشمه هایموجود در داخل باروها که امروز نیز جریان دارند ، امکان برداشت آب در مواقعاضطراری را بدون مواجهه با دشمن فراهم می کرده است . در توپراخ قلعه جهت جمع آوریآب باران ، تمهیداتی در بخش های صخره ای قلعه به کار رفته بود. در دواتی بلور(آرگیشتی هینیلی)در ارمنستان و در چاووش تپه (ساردوری هینیلی) در ترکیه ،انبار هایبزرگی جهت ذخیره آب در صخره ها تراشیده شده بود . در بیشتر قلعه های اورارتویی روشآخر جهت تامین آب در مواقع ضروری اعمال می شد.

سدها ، دریاچه ها و کانالهای آبیاری متعدد ساختهشده توسط اورارتوها باعث رونق کشاورزی در کشور شده بود . این تاسیسات ساختاریداشتند که در مقابل زلزله های شدید معمول منطقه مقاوم بود و به همین دلیل بیش ازموارد مشابه خود که در دورانهای بعدی ساخته شدند کاربرد داشتند.

آب و هنر در باغ

یکی از عناصر اصلی و حیاتی در باغ وجود آب است کهقسمتی از آن منحصرا برای آبیاری حفاظت گیاهان و بخش دیگر به منظور ایجاد و خلقزیبایی در طراحی مورد استفاده قرار می گیرد. ولی آنچه که مورد توجه است وجود وتاثیر آب از دیدگاه خلق زیبایی و تنوع در محیط از قبیل تشکیل انواع نهرها ،به طورمصنوعی آب نما ها (حوض و حوضچه ) آبشارها چشمه های مصنوعی ،حلقه چاه ها استخر وآبشخور پرندگان است .

از طرف دیگر وجود آب در باغ به هر یک از صور فوق،خود به نحوی در متعادل کردن درجه حرارت هوا ، تامین رطوبت نسبی جهت گیاهان وایجاد طراوت خاص موثر می باشد که نتیجتا مجموعه این عوامل از یکنواختی و خشکی محیطمی کاهد  . بنا براین لازم است در مورد صور مختلف کاربرد آب در باغ ، به طورجداگانه  به اختصار توضیحی داده شود .

فرق باغهای  ایرانی و اروپایی در این است کهاروپاییان به دلیل داشتن آب و هوای معتدل به پرورش گل و بوته اشتیاق دارند به خاطراینکه بتوانند از آفتاب بیشتری برخوردار شوند ولی ایرانیان بدلیل اینکه هوای گرم وخشکی دارند بیشتر از بوته استفاده میکنند تا از سایه و خنکی سایه استفاده کنند واز آب نیز استفاده زیادی در باغ می کنند تا باغ را با طراوت کند .

پناگاههای بین راه گاهی قهوه خانه هایی بودنددارای حوض آب و مقداری گلدان در گرداگرد حوض و بعضی از اوقات باغچه ای معطر که نهرآبی در آن جریان داشت .

خشکی و بی درختی فلات ایران باعث شده است که باغرا نمونه ای از بهشت موعود بدانند . چهار باغ طرح نمونه باغهای ایران است که در آنممکن است یک محور بلند تر از محور دیگر باشد .از زمان ساسانیان در اینگونه طرحهادر شکار گاهها در محل تقاطع محور ها کوشکی بنا می کردند .آب وسیله اساسی ایجاد باغدر ایران است .

وسیله اصلی تهیه آب در ایران کاریز است . از دورههخامنشیان قنات مرسوم بوده است . آب قنات تقریبا با یک میزان واحد در تمام سال ازدهانه قنات خارج می شود .

قالی در حومه اصفهان بافته شده است و بافنده درطرح آن از باغهای معاصر شاه عباس الهام گرفته است باغ مذبور به قدری بزرگ است کههر یک از قسمت های چهار گانه آن نیز به وسیله نهر های آب به چند قسمت دیگر تقسیمشده است در استخر بزرگ که در مرکز باغ واقع گردیده است تصویر یک کوشک در ارتفاعمستقیم به چشم می خورد  و امکان دارد که این کوشک در پشت استخر واقع شده است.گنبد ظریف این کوشکها از کاشیهای به رنگ آبی پوشیده شده است .

ایجاد باغ بدون آب مخصوص ایالت خراسان و شمالشرقی ایران است .حوضخانه به معنی حوضی که در داخل عمارت تعبیه می کنند . غالبا حوضیا استخر را در یکی از محور های اصلی فضای خانه یا باغ احداث می کنند به طوری کهطول حوض یا استخر در امتداد طول فضای منزل یا باغ قرار بگیرد و برای آنکه هنگامیکهحوض یااستخر پر از آب می شود مقدار آب زیادی به طبق اصل جاذبه زمین به بیرونسرازیر شود، در ساختمان آن شیب مختصری می دهند . ایرانیان اطراف استخر را از سطحآن قدری بالاتر می برند و یک نوع آبرو برای آن تعبیه می کنند که مقدار آب اضافی رابه خارج می برد واین روش خاص ایرانیان است هرگاه ذخیره آب به حد کافی باشد این حوضها و استخرها همیشه لبریز ازآب می باشند به طوری که از یک فاصله کوتاه شخص پهنه ایاز آب را مشاهده میکند که به نظر نا محدود می آید .

از علائم مشخص و بر جسته دوران صفویه در اصفهاناحداث حوضهای پاشویه دار است بعضی از آنها دارای چهار پاشویه بوده که هریک را زیردیگری تعبیه می کردند .

به طور کلی آب در استخرهای بزرگ به خاطر تیرگی وانعکاس آن مورد پسند ایرانیان قرار می گیرد کف جویهای رو باز را با کاشیهای آبی میپوشانیدند .

استخر

طبیعت گرایش موجودات به آب و آب تنی، سبب شده کهانسان ها بالاخص به نحوی از انحناء از این موهبت حیاتی تا آنجایی که میسر است ،حداکثر بهره برداری را بکنند . از آنجایی که سیر تسلسل علمی و تاریخی می نمایاند ،انسان ها از آغاز تا تا به امروز ارتباط خاصه خود را با آب حفظ کرده اند . اقوام ومردمانی که در کنار دریا و دریاچه ها می زیستند حداکثر امکان را برای استفاده ازآب داشته اند آن دسته که امکان کمتری در اختیارشان بوده از آب های معدنی ، برکههای طبیعی، رودخانه ها و … سود برده اند .

سیر تاریخ وافزایش تجملات حیاتی ، تکنولوژی مدرنو امکانات مالی ،انسان را بر آن داشته که نیاز به آب تنی را با احداث حوض ،حوضچهیا استخر در منازل ، استخرهای محله ای و کوچه ای یا استخرهای عمومی در استادیوم هابر آورده کنند .

اگر به طرحهای مختلف استخرها توجه کنیم ، میبینیم که این گونه استخرها در اوایل قرن بیستم بیشتر به صورت مستطیل ، بیضی یا بهاشکال هندسی منظم بوده است در طول قرن حاضر بخصوص بعد از جنگ جهانی دوم ، در طرحاینگونه استخرها تجدید نظرهایی گردیده و اشکال هندسی نا منظم با خصوصیات بهداشتیبیشتر ،تزئینات نوری و تولید امواج مصنوعی در آب ، تفنن خاصی را به همراه آوردهاست .

در منازل بر حسب موقعیت ساختمان و امکان وجودفضای کافی ، استخرها در اندازه و اشکال مختلف ساخته می شوند.

آب نماها

یکی دیگر از عوامل تزئینی تلفیقی و ارتباطی بامحیط که به نحوی در فضا و مکان باغ موثر می افتد انواع آب نماها می باشد . این نوعآب نماها را در زبان فارسی با توجه به روابط سنتی که سینه به سینه انتقال یافتهحوض و حوضچه می گویند ولی در حقیقت این دو ( حوض و حوضچه ، آبنما ) با یکدیگرفرقهایی دارند در حالی که هر دو فضایی یا انباری از آب است .

متخصصین فن این فرق را اینگونه توجیه و توصیف میکنند آب نما حوض و حوضچه هر کدام از نظر معماری تابع اصول معین و خاص خود می باشند. آب نماها دارای عمق کمتر از حوض و حوضچه ها است و با تزئینات مدرن از قبیلچراغهای رنگارنگ مخصوص داخل آب فواره های متنوع گاهی جایگاهی برای گیاهان آبی و باغچههای در کنار یا در وسط آن بوده و اشکال آنها کمتر از اصول هندسی منظم پیروی میکنند . در این آب نماها بیشتر از اشکال تغییرشکل یافته هندسی استفاده می شود.

معمار فواره ” تروی ” می گوید : این فواره نشاندهنده حرکت کلی آب است که هرگز از عمل خود باز نمی ایستد و توقف آن حتی برای لحظهای نا ممکن است.

فواره ها به طور خطی بر روی محورهای اصلی با عثتشخّص مکان می شوند و مسیرهایی را بوجود می آورند که راهنمای انسان در فضا می شود. فواره ها در واقع موسیقی فضاها محسوب می شوند . می توانند کوتاه و زمزمه گر بودهو مثل موسیقی متن عمل کنند و می توانند با نشاط و پر هیاهو بوده و شادی بخش فضایاطراف شوند . بر خلاف فواره ها ، چشمه ها و رودخانه ها که ذاتا عناصری جنبشیهستند، دریاچه ها ، آبگیرها و حوض ها عناصری آرام هستند . آبهای راکد به طور طبیعیانعکاس دهنده تصاویر هستند و منعکس کننده آسمان هستند . آب نماها آینه محیط اطرافهستند .

در معماری ما حوض به عنوان سمبل آب راکد استفادهمی شود . حوضهای جلو بناها مکمل معماری می شوند و مانند آینه آنها را در خود منعکسمی کنند . نمونه بارز آن چهلستون است .

صدای که آب تولید می کند نیز مانند مفاهیم خالصبصری آن تنوع دارد . آب با برخورد با مانع و یا زمان عبور از روی سطوح نا هموار ویا ریزش بر روی خودش ایجاد صدا می کند . توجه به مفاهیم صوتی آب از اهمیت زیادی برخوردار است . اکر صدا خیلی کم باشد می تواند حتی ناراحت کننده شود مثل چکه شیر آب. صدای زیاد در فضاهای محدود که بیش از تحمل فضاست ، مبتذل جلوه می کند .

نهرها

شرح و توضیح اختصاصی درباره نهرهایی که جنبهتزیینی داشته باشد، بستگی کامل به سلیقه و ذوق فردی دارد . بنا براین اگر ایجادنهرها صرفآ به منظور آبیاری باشد و می توان از آن نیز برای خلق زیبایی به صورمختلف استفاده نماییم از شیب ها یا گردش های آب در زوایای مختلف و آبشار های کوچکو شره آب استفاده می شود تا صدای آرامش بخش آن روان خسته رهگذران را بیاساید .

درکتاب آثار ایران

در مورد چهار باغ اصفهان در عصر شاه عباسپیترودلاواله توضیحاتی بس زیبا داده است که قسمتی از آن بدین شرح است حوضهای بسیارمتناسب و در اشکال مختلف دیده می شود که همگی بدون لبه هستند وآبی که در سطح سنگفرش خیابان جاری است به آنها می ریزد البته برای عبور سواره و پیاده راهی در کناروجود دارد و این حوض از جویبار بزرگ وسط خیابان تغذیه می کند .

شاردن که حدود ۵۰ سالبعد در زمان شاه سلیمان سفرنامه خود را نوشته چنین می نویسد : همه جای این خیابانیک دست نیست و تراسهایی است که هر یک حدود ۲۰۰ قدمطول دارند این تراسها در این سوی رود خانه هر یک از تراس قبلی خود حدود ۳ پاپایین تر و در آن سوی رود به عکس به همین اندازه بلندتر است و این تفاوت ارتفاع بههمراه فواره ها حوض ها و آبشار هایی که در حاشیه تراسها به نمایش می گذارد و سپسبه توصیف هفت حوض که میان کوشک و رود خانه قرار گرفته می پردازد .

اینک آنچه فلاندن و کوست در سال ۱۸۴۰ بههنگام سفر به ایران درباره  چهار باغ نوشته اند «… چهار ردیف چنار غول آسا باتنه های عظیم الجثه و سر هایی که چون چتر به هم پیوسته اند پنج شعبه خیابان پهن ومستقیم را در مقابل چشم های ما گشوده اند که فقط طول زیاد آنها مانع می شود کهقادر باشیم انتهای آنها را ببینیم . در شعبه وسطی کانالی که تمام عرض خیابان راگرفته وجود دارد که در آن آبی زلال جاری است . در هر ۲۰۰ قدم آببه داخل حوض هایی  بزرگی می ریزد و با تشکیل چندین آبشار از یکی به دیگری میرود . از هر سوی این حوض ها کوشک هایی الوان و یا پوشیده از کاشی ساخته اند . درحد فاصل آنها باغهای وسیعی است که شاخ و برگ درختان آن ها از بالای دیوار هایی کهبه خیابان شکل داده اند سر زده اند و به سلسله ای از طاق نماها زیبایی بخشیده اند .

در این زمان متاسفانه چهار باغ به صورت خیابانیتجارتی در آمده . دیگر نه حوضی بر جای مانده و نه آبشاری و نه کاخی با این همههنوز هم به هنگام عصر تفرجگاه ساکنان اصفهان است .

حوضخانه های کاشان

نظر به اینکه کاشان در حاشیه کویر قرار گرفته ودارای آب و هوای کویری است و در بعضی از ماهها ، گرمای هوا طاقت فرسا می شود ،بخصوص که از نظر آب ، و مواهب طبیعی هم در مضیقه می باشد لذا معماران مبتکر وخوشفکر و چربدست این شهر با ابداع احداث خانه های گودال باغچه و ساختن یک یا دوطبقه ساختمان در اعماق زمین ،ساخنمانها را به صورتی طراحی کرده اند که علاوه براستفاده از خواص نارسانایی مصالح سنتی ساختمانی ،نوع طرح و نقشه بنا نیز در عدمانتقال و جابجایی حرارت و یا مقاومت در مقابل گرما و سرما و سر و صدا ، محیط وشرایط راحتی برای سکنه فراهم آید و بعلاوه از نظر اختلاف سطح و شیب نیز به صورتیباشد که آب جاری قناتها هم به آنها مشرف باشد .

بررسی نشان می دهد که داشتن عمارت حوضخانه ، یکیاز علائم و نشانه های تشخّص و تعیّن هم بشمار می آمده است و لذا افرادی که از نظرمالی امکان ساخت چنین بنایی را می یافته اند ،از لحاظ اظهار وجود و پیدا کردنشخصیّت اجتماعی و سر شناس شدن در جامعه هم مبادرت به احداث حوضخانه می کرده اند تاعلاوه بر برخورداری از فضای مطبوع آن در تابستان ، به عنوان طبقه ممتاز جامعه هممطرح باشند .

از عناصر و فضا های تاج محل به روایت پادشاه نامه(ملا عبدالحمید لاهوری)

چهارخیابان ، نهر ها ، فواره ها ، چبوتره و حوضباغ

در چار[چهار] خیابان وسط باغ که به عرض چهل ذراعاست -نهری است به عرض شش گز-و درآن فواره ها از آب دریای جون جوشان -در ملتقایانهار چبوتره است به طول و عرض بیست و هشت گز که نهر مذکور اطراف آن گشته – و دروسط چبوتره حوضی است به طول و عرض شانزده گز و در آن پنج فواره نصب شده – فرشخیابان های این نمودار جنت از سنگ سرخ است که آن را به طراحی تمام گره بندی نمودهاند.

عبدی بیگ شیرازی در مثنوی دوحةالازهاراز شاهنامهمی نویسد:

یکـــی بـاغ پـیش اندر آمد فـــراخ          بــــرآورده ازگوشــــهبـاغ  کــــاخ

بشـــد تازیـــــان با تنی چندشــاه           همــی یودلشــکر بنـخجیــر گـــــاه

چـو بهــرام گـور اندر آمد به بـاغ          یکـی بـاغ دیـد از فراخی چــو راغ

زمـیـنش زدیبـــــــابیــــاراستـــه          همـــه بــاغ  پـــر بنـده و خواستـــه

میــــــــــــان گلستــان یکیآبگیر           بلــــــب برنشستـــــه یکی مرد پیر

( شاهنامه فردوسی )

در بیت آخر از متن فوق به وجود آبگیری در میانگلستان یا باغ اشاره شده است . البته در بسیاری از باغ ها ،عمارت کوشک را در وسطیا در مکانی در میان باغ طراحی و برپا می کردند که از لحاظ برخی از خصوصیات معماریاز جمله منظر و نحوه دسترسی از بهترین مکان های باغ به شمار می رفت . عموما در اینحالت ، یک حوض یا یک آبگیر در جلوی کوشک طراحی و ساخته می شد که بر کیفیت منظر وفضای مزبور افزوده می شد .

طبس ، باغ گلشن

این باغ دارای نوعی طرح است که آبگیر آن در وسطباغ قرار گرفته است و آن را می توان نمونه ای از نوعی باغ دانست که فردوسی درابیات خود به طراحی آن اشاره کرده است .

تنها در شمار اندکی از باغ ها ، حوض یا آبگیریبزرگ را در وسط باغ می ساختند و این در حالتی بود که به سبب برخی از عوامل و پدیدههای طبیعی ، عمارت کوشک را در میان باغ نسازند ، در این حالت خاص ، حوضی در مکانمرکزی باغ و غالبا در محل تلاقی امتداد راه های اصلی طراحی و ساخته می شد . باغگلشن در طبس را می توان از نمونه های خوبی به شمار آورد که حوض آن در مرکز محوطهمربع شکل کرت ها قرار داده شده بود. بنا براین اشاره شاهنامه به طراحی و ساختآبگیری در وسط باغ ، موضوعی است که از لحاظ پیشینه طراحی باغ ها مصداق هایی از آنوجود داشته است .

عرصه حرم در یک سوی باغ قرار داشت و چند عمارتبلند در آن ساخته شده بودو شماری حوض در محوطه آن بود که گویا همه یا بیشتر آنهاشکل مربع بودند و باغچه هایی پیرامون برخی از حوضها وجئد داشت و گلهای زیبایی درآنها کاشته شده بود . یک یا چند فواره در هر حوض وجود داشت که موجب صفا و طراوتفضا می شد . آب حوض ها بسیار صاف و زلال بود به گونه ای که کف آنها به خوبی دیده میشد و به گفته شاعراگر سوزنی دریکی از حوض هامی افتاد،به خوبی قابل مشاهده بود.

توصیف دقیق و گاه اغراق آمیز حوضها که تنهابخشهایی ازابیت مربوط به آنها در این متن آورده شده است ، اهمیت این عنصر را درمعماری ابران نشان می دهد و به همین سبب است که همواره در باغهای طراحی شده یک حوضدر جلوی عمارت اصلی یا به عبارت دیگر در جلوی ایوان اصلی عمارت طراحی و ساخته میشد .

باغ واقع در کنار رودخانه

بسیاری از شهرهای قدیمی ایران در کنار یا دو سویرودخانه ای بزرگ یا متوسط شکل می گرفتند و توسعه می یافتند . در بعضی از موارد که باغیدر این گونه از شهر ها در کنار رودخانه ساخته می شد،در صورت امکان ترجیح می دادندکه عــــمارت کوشک آن را به جای آنکه در میان باغ بسازند ، در کنار رودخانه برپاکنند ، زیرا در این صورت از منظررودخانه به بهترین نحو ممکن می توانستند استفادهکنند . کـــــاخ آیینه را در اصفهان که در دوره صفویه در کنار زاینده رود ساختهشده بود ، از این گونه عـمارت ها به شمار می رود این کاخ در دوره قاجار ویران شد واکنون اثری از آن و فــــضاهای سبز و ساخته شده پیرامون آن در دوره صفویه بر جاینمانده است ، بلکه تنها تصویری که از آن باقی مانده است نشان می دهد بسیاری ازویژگیهای معماری آن مانند  عمارت کاخ چهل ستون در اصفهان بوده است ، اینعمارت نیز دارای محوری با یک جهت بود که به سمت زاینده رود طراحی و تنظیم شده بودو منظر اصلی ایوان ستون دار واقع در جلوی عمارت به طرف رودخانه بود .

در هند ، شماری رودخانه پرآب و بزرگ وجود داشت کهدر اطراف آن محیط هایی سر سبز و خرم پدید می آمد . به همین سبب در آن سرزمین درهنگام ساختن باغ در کنار این نوع از رودخانه ها ، غالبا عمارت کوشک را در کنار رودخانه طراحی و احداث می کردند . ساختن عمارت مزار تاج محل در کنار رودخانه جمنا رامی توان در تداوم همین سنت طراحی به شمار آورد .

باغ آبی


منظور از باغ آبی گونه ای از باغ است که آبگیریبزرگ در قسمتی از عرصه آن به شکل مصنوعی یا با استفاده از عوارض طبیعی ساخته می شدو برای پدید آوردن منظره ای بدیع و خوشایند ،عمارت کوشک در روی سکویی که در میانآبگیر با مصالح مقاوم در برابر آب ساخته می شد ،بر پا می گردید و برای ایجاددسترسی به کوشک غالبا معبر یا پلی بین کوشک و عرصه واقع در کنار آبگیر ساخته می شدکمبود آب در بیشتر نواحی ایران موجب می شد که شمار بسیار اندکی از این گونه باغهادر کشور ساخته شود . باغ ائیل گلی در تبریز یکی از نمونه های باقی مانده از اینگونه باغ ها به شمار می آید .



:: امتیاز: نتیجه : 0 امتیاز توسط 0 نفر مجموع امتیاز : 0

:: بازدید : 51
:: ارسال شده در: آرشیو کل , معماری و شهر سازی ,
:: مطالب مرتبط: خبر فوری , پست ویژه , دانلود رایگان کتاب نویفرت ۲۰۱۴ PDF دانلود رایگان کتاب نویفرت ۲۰۱۴ – کتاب نویفرت (Neufert) یکی از مراجع , چگونه از هک شدن سیستم جلوگیری کنیم؟ , آشنایی با رشته معماری داخلی به اعتقاد بعضی ها معماری مادر همه هنرهاست که تعاریف مختلفی از آن ارائه , نکاتی برای انتخاب رشته معماری!!! , شاخه های مختلف معماری کارشناسی ارشد معماری به 4بخش تقسیم میشه که هرکدوم از این بخشا خودشون دارای گر , مهندس معماری معرفی شغل، محیط کار، فعالیت های شغلی، شرح وظایف و ... مهندسی معماری برای شما است، اگر ... , معرفی رشته معماری , دانلود کنید: تصاویر پس زمینه ویندوز 10 با کیفیت 4K و Full HD , دستورات اتوکد همراه با مخفف آن , زیر گنبد کبود؛ تصاویری زیبا از سقف بناهای تاریخی ایران , فهرست موضوعات - علم و فن آوری - معماری و عمران , سخن اول.... مصالح دنیای خاص خود را دارند. با چگونگی قرار دادن آنها در کنار یکدیگر و نیز علائمی که از ط , محاسبه شیب زمین و شیب رمپ در این آموزش تصمیم دارم که نحوه محاسبه شیب زمین یا شیب رمپ را براتون توضیح , ورود به سیستم دانشگاه پیام نور https://reg.pnu.ac.ir/Forms/AuthenticateUser/main.htm برای دانشجویان عزیز دسترسی آسان لین , عکس های باور نکردنی از قبل و بعد ارایش مجموعه : آرایش صورت و زیبایی عکس های باور نکردنی از قبل و بعد , چگونه یک مرد ایرانی از هیچی به یک میلیاردر تبدیل شد مجموعه : مطالب جالب و خواندنی چگونه یک مرد ایرا , تصاویر زیبای هیئت‌ های قدیمی عزاداری , جملات و تصاویر عاشقانه ✔جـــــــــای دلـــــــم خـــــالـــــی✔ سَر بِہ زیر وُ ساڪِت وُ بـ ے בَس ,
:: برچسب‌ها: آب و معماری...! ,
نویسنده
نویسنده : ali tavakkoli
تاریخ : [دوشنبه 02 شهريور 1394 ] [ 20:59]
تاریخ
ارسال نظر برای این مطلب

نام
ایمیل (منتشر نمی‌شود) (لازم)
وبسایت
:):(;):D;)):X:?:P:*=((:O@};-:B/:):S
نظر خصوصی
مشخصات شما ذخیره شود ؟[حذف مشخصات] [شکلک ها]
کد امنیتی
آخرین مطالب ارسالی
خبر فوری تاریخ : دوشنبه 30 آذر 1394
پست ویژه تاریخ : چهارشنبه 22 مهر 1394
دانلود رایگان کتاب نویفرت ۲۰۱۴ PDF دانلود رایگان کتاب نویفرت ۲۰۱۴ – کتاب نویفرت (Neufert) یکی از مراجع تاریخ : چهارشنبه 06 بهمن 1395
پست فوری تاریخ : چهارشنبه 06 بهمن 1395
چگونه از هک شدن سیستم جلوگیری کنیم؟ تاریخ : چهارشنبه 22 دی 1395
Rozblog.com رز بلاگ - متفاوت ترين سرويس سایت ساز
user
progress عضو شويد

نام کاربری :
رمز عبور :

progress فراموشی رمز عبور؟

progress عضویت سریع
نام کاربری :
رمز عبور :
تکرار رمز :
ایمیل :
نام اصلی :
کد امنیتی : *کد امنیتیبارگزاری مجدد
آمار مطالب آمار مطالب
کل مطالب کل مطالب : 930
کل نظرات کل نظرات : 4
آمار کاربران آمار کاربران
افراد آنلاین افراد آنلاین : 3
تعداد اعضا تعداد اعضا : 44

کاربران آنلاین کاربران آنلاین

آمار بازدید آمار بازدید
بازدید امروز بازدید امروز : 27
باردید دیروز باردید دیروز : 512
ورودی امروز گوگل ورودی امروز گوگل : 0
ورودی گوگل دیروز ورودی گوگل دیروز : 1
بازدید هفته بازدید هفته : 761
بازدید ماه بازدید ماه : 761
بازدید سال بازدید سال : 761
بازدید کلی بازدید کلی : 76,110

اطلاعات شما اطلاعات شما
آِ ی پیآِ ی پی : 54.81.71.219
مرورگر مرورگر :
سیستم عامل سیستم عامل :
RSS

Powered By
Rozblog.Com
Translate : RojPix.ir