close
تبلیغات در اینترنت
logo-samandehiمعماری کاروانسرا و چاپارخانه همراه با پلان

RZHGBFT

معماری (به انگلیسی: Architecture) یا مهرازی هنر و فن طراحی و ساختن بناها، فضاهای شهری و دیگر فضاهای درونی و بیرونی برای پاسخ هم‌آهنگ به نیازهای کارکردی و زیباشن

banner
جستجوگر پیشرفته



کاروانسرا ها، مهمان خانه های بین راهی کشور ایران در طی قرون متمادیگذشته بوده و سابقه آن به دوره هخامنشی یعنی بیش از دو هزار و پانصد سالقبل می رسد. در مسیر راه های مهم بین شهری، کاروانسرا ها به فاصله مسافتیکه کاروان در یک روز می توانسته طی کند، ساخته می شده است.

به دلیل خشکی نسبی آب و هوا در بخش عمده ای از کشور ایران و دور بودنشهر ها و آبادی ها از یکدیگر، وجود نقاطی جهت استراحت و تهیه آذوقه در بینراه، امری حیاتی و ضروری بوده و بدون وجود این ایستگاه ها، طی طریق وارتباط بین مناطق مختلف کشور غیر ممکن بوده است.

از آنجایی که در دوره پیش از اسلام، خصوصاً در زمان پادشاهی هخامنشی،وسعت مملکت ایران بسیار زیاد بوده و کنترل این امپراطوری وسیع احتیاج بهخطوط ارتباطی منظم و مطمین داشته، مورخین یونان باستان مانند هرودت وگزنفون از وجود راه های امن و کاروانسرا های خوب در ایران خبر می دهند.هرودت در مورد راه های امپراطوری هخامنشی می نویسد: «واحد مقیاس راه هاپرسنگ است و به مسافت هر چهار پرسنگ منزلی تهیه شده موسوم به ایستگاه؛ دراین منازل مهمان خانه های خوب بر پا گردیده.» (1) ۞

پلان کاروانسرای دروازه گچ
شکل1: پلان کاروانسرای دروازه گچ مربوط به دوره ساسانی. این نوع پلان با حیاطمرکزی، الگوی سایر کاروانسرا های ایران در دوره های بعدی بوده است.

در دوره حکومت اشکانی و ساسانی نیز وجود راه های امن و کاروانسرا هایمناسب امری ضروری برای اداره کشور پهناور ایران در این دوره تاریخی بودهاست. خصوصاً از آنجایی که ایران در مسیر تجارت بین المللی بین خاور دور ازیک سو و سواحل مدیترانه و اروپا از طرف دیگر قرار داشته و بخش عمده ای ازمسیر تجاری جاده ابریشم از سرحدات شمالی ایران می گذشته، تامین امنیت ورفاه بازرگانان در این مسیر طولانی که منبع درآمد مهمی برای دولت بوده،امری لازم و ضروری بوده است.

از دوره پادشاهی هخامنشی و اشکانی کاروانسرای شناخته شده ای در ایرانباقی نمانده است، ولی از زمان ساسانیان تعداد معدودی کاروانسرا باقی ماندهکه الگوی کاروانسرا های بعدی در دوره اسلامی قرار گرفته است. از قدیمیترین کاروانسرا های ایران می توان از کاروانسرای دروازه گچ ( شکل 1) (2) ۞ نام برد. پایه ها و بخشی از دیوار های این کاروانسرا که با سنگ و آهکساخته شده هنوز باقی است. این بنا دارای یک حیاط مرکزی و تعدادی دالان دراطراف حیاط است.

ماکسیم سیرو (3) ۞ در کتاب خود به نام «کاروانسرا های ایران و ساختمان های کوچک میان راه» مینویسد: «در اواخر دوران ساسانی دو نوع کاروانسرا در سرزمین ایران شناختهمی شد. یکی از آنها شامل حیاطی بوده که در اطرافش یک نوع دالان عریضی برایچهارپایان ساخته بودند مانند کاروانسرای دروازه گچ .... نوع دوم شاملتالار های مستطیلی است که در اطراف حیات مرکزی قرار گرفته اند و این ازخصوصات کاروانسرا های ایرانی است .... در آن کاروانسرا های نوع اول مسیلهاقامت مسافران تقریباً نادیده گرفته شده است» (4) ۞

در دوره اسلامی پلان این دو نوع کاروانسرا به نحو بسیار منطقی ای تلفیقمی شود به صورتی که در اطراف حیاط مرکزی، اطاق های کاروانیان و در پشتآنها دالان های عریضی برای نگهداری چهارپایان احداث می گردد و مانند بنایکاخ های اشکانی و ساسانی، در اغلب کاروانسرا ها در اطراف حیات مرکزی دو ویا چهار ایوان می سازند. این سبک کاروانسرا های ایرانی مورد تقلید بسیاریاز کشور ها مانند پاکستان، افقانستان، هند و نواحی آسیای میانه قرار گرفتهاست.

2- شکل کاروانسرا در اقلیم های مختلف ایران ۩

گرچه حیاط مرکزی شکل غالب کاروانسرا های ایران است، ولی در مورد ایننوع ابنیه نیز مانند ساختمان مساجد و مدارس، با توجه به اقلیم هر منطقه ازایران، گوناگونی های مختلف جهت تطبیق با شرایط اقلیمی از لحاظ فرم و نوعمصالح دیده می شود.

2-1- کاروانسرا در سواحل جنوبی دریای خزر ۩

تعداد کاروانسرا ها در سواحل جنوبی دریای خزر در مقایسه با سایر مناطقاقلیمی ایران نسبتاً کمتر است. در این سواحل بارندگی زیاد، شرایط آب وهوایی معتدل، آباد بودن کل منطقه، جمعیت نسبتاً زیاد و بر خلاف سایر مناطقاقلیمی ایران، نزدیک بودن مراکز جمعیت، جملگی باعث شده تا نیازی بهکاروانسرا های بین راهی به تعداد بسیار نباشد. با توجه به کاروانسرا هایباقی مانده مشاهده می شود که اغلب کاروانسرا ها در این منطقه در مسیرارتباطی بین فلات مرکزی ایران و شهر های این سواحل بوده است.

پلان کاروانسرای امامزاده هاشم
شکل 2: پلان کاروانسرای امامزاده هاشم از نوع چهار ایوانی در جنوب رشت مربوط به دوره صفویه.

منبع:کیانی محمد یوسف و کلایس ولفرام، فهرست کاروانسرا های ایران جلد 1،انتشارات سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، تهران سال 1362

همچنین مشاهده می شود که کاروانسرا ها در این سواحل به تبعیت از فرمکلی کاروانسرا ها در مناطق گرم و خشک ایران، به صورت بنایی با حیاط مرکزیساخته شده است. در اینجا باید گفت که اگرچه فرم حیاط مرکزی با فضای محصورداخل حیاط که امکان کوران هوا در داخل اطاق ها و اصطبل ها را کاهش می دهد،از لحاظ اقلیمی برای این منطقه چندان مناسب نیست؛ ولی از جهت ایمنی وحفاظت از بنا در مقابل راهزنان و مهاجمان، فرم بسته و کاملاً محصورکاروانسرا منطقی و صحیح می باشد.

با وجودی که فرم کلی بنا کاملاً محصور می باشد، ولی محل استقرارمسافران به صورت ایوان است و به این ترتیب کوران هوا که امری ضروری جهتتامین آسایش انسان در این اقلیم است، تا حدی برای مسافران فراهم بوده است.

پلان کاروانسرای لات
شکل3: پلان کاروانسرای لات از نوع چهار ایوانی در 28 کیلومتری جنوب رشت مربوطبه دوره قاجاریه. محل استقرار مسافران در این شکل و شکل 2 را با اشکال 9 و13 مقایسه کنید.

منبع: کیانی محمد یوسف وکلایس ولفرام، فهرست کاروانسرا های ایران جلد 1، انتشارات سازمان ملیحفاظت آثار باستانی ایران، تهران سال 1362

در این منطقه نوسان درجه حرارت در طی شبانه روز و همچنین در طی سالنسبت به مناطق مرکزی ایران بسیار کمتر است؛ و لذا این ایوان ها می توانستهدر اغلب مواقع سال مورد استفاده مسافران قرار گیرد. البته تعدادی اطاق نیزبرای مواقعی که هوا سرد بوده و یا برای استفاده افراد متشخص ساخته شدهاست. سکو های داخل اصطبل ها نیز در مواقع سرد سال می توانسته جهت استراحتمورد استفاده افراد عادی قرار گیرد (اشکال 2 و 3).

از لحاظ فرم قوس ها و طاق ها نیز همانند کاروانسرا های مناطق مرکزیایران، از قوس های جناغی و طاق و تونیزه و طاق کلمبه برای احداث اینکاروانسرا ها استفاده می شده و به احتمال بسیار زیاد، این کاروانسرا هاتوسط معماران و بنایان شهر های فلات مرکزی ایران ساخته شده است. نوع مصالحمورد استفاده نیز بر خلاف مصالح بومی که عمدتاً چوبی و الیاف گیاهی بوده،از مصالح پایدار مانند آجر و سنگ و ملات هایی از نوع آبی مانند آهک وساروج که در مقابل رطوبت و بارندگی مقاوم می باشند، بوده است.

2-2- کاروانسرا ها در کرانه شمالی خلیج فارس و دریای عمان ۩

اگرچه در این سواحل اکثر امور تجاری از طریق راه های آبی بوده، ولیانتقال کالا از بنادر به داخل کشور نیاز به جاده و بالطبع کاروانسرا داشتهو کاروانسرا های نسبتاً زیادی بین بنادر خلیج فارس و دریای عمان و شهر هایمرکزی ایران وجود داشته است. این مطلب تا به امروز عینیت دارد و ملاحظه میشود که در حال حاضر نیز جاده های ارتباطی از بنادر جنوبی کشور به شهر هایمرکزی ایران بسیار بهتر و مجهزتر از جاده های موجود بین بنادر این کرانهمی باشد.

پلان و مقطع کاروانسرای یونگی
شکل 4: پلان و مقطع کاروانسرای یونگی در نزدیکی بندرعباس مربوط به دوره صفویه.
منبع:کیانی محمد یوسف و کلایس ولفرام، فهرست کاروانسرا های ایران جلد 1،انتشارات سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، تهران سال 1362

جهت فراهم نمودن شرایط آسایش در این منطقه، احتیاج به کوران هوا و سایهمی باشد. لذا در رابطه با فرم کالبدی کاروانسرا های این سواحل مشاهده میشود که «این کاروانسرا ها عموماً فاقد حیاط مرکزی بوده و شامل بناییچهارگوش است با اطاق مرکزی صلیبی شکل و اطاق های جانبی. یک سکوی سنگیدورادور ساختمان ساخته شده و همه اطاق ها به خارج بنا راه دارند.» (5) ۞ به این طریق کوران دو طرفه هوا در فضای داخل کاروانسرامیسر می گردیده است (اشکال 4 و 5).

پلان و مقطع کاروانسرای موخ احمد
شکل 5: پلان و مقطع کاروانسرای موخ احمد در نزدیکی بندرعباس مربوط به دوره صفویه.

منبع:کیانی محمد یوسف و کلایس ولفرام، فهرست کاروانسرا های ایران جلد 1،انتشارات سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، تهران سال 1362

البته این نوع کاروانسرا ها در عهد صفویه ساخته شده اند و آقایان «یوسف کیانی» و «ولفرام کلایس» (6) ۞ که دو جلد کتاب بسیار ارزنده در مورد کاروانسرا های ایران به رشته تحریردرآورده اند اظهار می کنند که پس از دوره صفویه که آرامش نسبی سیاسی ایراناز بین رفت و ناامنی بر بخش های زیادی از کشور حکم فرما شد «تغییراتی دراین نوع کاروانسرا ها به وجود آمد، مثلاً در چهار گوشه بنا برج های دفاعیساخته شد و یا راه دالان ها به خارج مسدود گشته است.» (7) ۞ و لذا در مواقع ناامنی، حفاظت از جان و مال مسافران مهمتر از تامین شرایط آسایش فیزیکی آنها بوده است.

در این کاروانسرا ها آب انبار در خارج از کاروانسرا و آب مورد نیاز آنمانند سایر آب انبار های این سواحل، از طریق جمع آوری آب باران تامین میشده است.

2-3- کاروانسرا در نواحی کوهستانی و مرتفع ۩

پلان کاروانسرای امامزاده هاشم
شکل 6: پلان کاروانسرای امامزاده هاشم در جاده آبعلی مربوط به دوره صفویه.

کاروانسرا ها در نواحی سرد کوهستانی جهت مقابله با سرمای شدید زمستان،غالباً فاقد حیاط مرکزی بوده اند و به جای حیاط مرکزی، دارای یک تالاروسیع جهت اسکان مسافران و در اطراف آن دالان های سرتاسری به منظور نگهداریچهارپایان بوده اند (اشکال 6، 7 و 8).

خصوصیات کالبدی این گونه کاروانسرا ها که بر اثر شرایط اقلیمی و بهمنظور حفظ حرارت در داخل ساختمان شکل گرفته، به طور کلی بدین قرار است:

1- نسبت ارتفاع به طول و عرض اطاق ها کم می باشد، مخصوصاًارتفاع اصطبل در اکثر موارد بسیار کوتاه است تا احتیاج به سوخت کمتری جهتتامین حرارت باشد.

2- با قرار دادن تالار مرکزی و یا اطاق های مسافران در وسطساختمان و اصطبل ها در اطراف آن، فضای اصطبل به عنوان فضای حایل بین محیطگرم داخل که باید در حد آسایش انسان باشد و محیط سرد خارج عمل می کند.

3- فضای بخاری و آتشدان در این کاروانسرا ها نسبت به سایرکاروانسرا ها بسیار بزرگتر بوده و اهمیت بیشتری دارد. معمولاً در فضایمرکزی بنا یک یا چند آتشدان بزرگ جهت تامین حرارت مورد نیاز مسافران قرارداشته و در قسمت اصطبل نیز برای چهارپایان بخاری های دیواری به مقیاسکوچکتر وجود داشته است. البته جثه نسبتاً بزرگ چهارپایان و تعداد زیادآنها باعث گرم شدن هوای اصطبل می گردیده و بخاری های اصطبل فقط در مواقعیکه سرمای خارج زیاد بوده روشن می شده است.

4- پایه ها و دیوار های این کاروانسرا ها اکثراً سنگی است که ازمحیط اطراف کاروانسرا تهیه می شده و مصالح مورد استفاده در طاق های قوسیبعضی از کاروانسرا ها مانند کاروانسرای شبلی، آجری ( شکل 8)، و بعضی دیگرمانند کاروانسرای امامزاده هاشم و کاروانسرای گامبوش، سنگی می باشد (اشکال6 و 7). لذا از آنجایی که طاق ها با مصالح بنایی ساخته می شده، احتیاج بهپایه ها و دیوار های قطور جهت تحمل بار طاق ها بوده و در نتیجه جرم حرارتیکالبد این کاروانسرا زیاد می باشد که خود در جهت تعدیل دمای داخل ساختماندر طی شبانه روز و همچنین کاهش تبادل هدایتی حرارت بین داخل و خارجساختمان بسیار موثر است.

برش و پلان کاروانسرای گامبوش
شکل7: برش و پلان کاروانسرای گامبوش در جاده آمل. جهت کاهش تبادل حرارتی بامحیط سرد خارج، نیمی از ارتفاع این ساختمان در زیر زمین قرار دارد.

5- از جهت رعایت ایمنی در مقابل مهاجمان و دزدان قلعه، اینکاروانسرا ها کاملاً محصور و به شکل مکعب مستطیل نزدیک بوده اند و درنتیجه سطح تماس پوسته خارجی ساختمان با فضای خارج کاهش یافته و تبادلحرارتی کمتری بین داخل و خارج بنا صورت می گیرد.

6- بعضی از کاروانسرا ها مانند کاروانسرای گامبوش (شکل 7)، تانیمه در داخل زمین قرار گرفته اند که این نیز در جهت کاهش سطح تماس فضایگرم داخل و محیط سرد خارج تاثیر بسزایی دارد.

پلان کاروانسرای شبلی
شکل8: پلان کاروانسرای شبلی در جاده تبریز به میانه مربوط به دوره صفویه. بهسطح وسیع اصطبل ها در مقایسه با محل استقرار مسافران توجه کنید.

7- بازشو های این ساختمان ها بسیار اندک و کوچک می باشند و درورودی بنا غالباً از طریق یک هشتی در مقابل سرمای خارج محافظت می شود.بدین ترتیب هوای کمتری از داخل به خارج ساختمان و بالعکس جابجا می گردد.لازم به ذکر است که همیشه سعی بر این بوده که در ورودی کاروانسرا در مقابلباد های سرد زمستانی قرار نداشته باشد.

8- در اکثر این کاروانسرا ها چند دریچه در بالای طاق ها قرارداشته و نور و تهویه مورد نیاز ساختمان از این طریق تامین می شده است.البته در شب ها و در مواقع طوفانی این دریچه ها بسته می شده است.

2-4- کاروانسرا در دشت های فلات ۩

زیباترین، مجلل ترین، وسیع ترین و بیشترین تعداد کاروانسرا ها در دشتهای فلات ساخته شده و اکثر قریب به اتفاق آن ها دارای یک حیاط مرکزی و دوو یا چهار ایوان بزرگ در جوانب حیاط می باشند. در این کاروانسرا ها اطاقمسافران در اطراف حیاط مرکزی و اصطبل ها در پشت اطاق مسافران احداث شدهاست.

اطاق مسافرین معمولاً چند پله بالاتر از حیاط بوده تا هم از ورود آب وگل به درون اطاق ها جلوگیری شود و هم از گرد و خاک کف حیاط قدری دورترباشند. در اطاق ها و حیاط، ایوانی به عرض حدوداً دو متر قرار داشته. مساحتاطاق ها غالباً از ده الی دوازده متر مربع تجاوز نمی کرده است. نور وتهویه اطاق ها از طریق بازشوی در ورودی و بعضاً پنجره آن تامین می شده است.

پلان کاروانسرای باغ شیخ
شکل9: پلان چهار ایوانی کاروانسرای باغ شیخ در 10 کیلومتری شرق ساوه مربوط بهدوره قاجاریه. به سطح وسیع اصطبل ها در مقایسه با اطاق مسافران توجه کنید.

منبع:کیانی محمد یوسف و کلایس ولفرام، فهرست کاروانسرا های ایران جلد 1،انتشارات سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، تهران سال 1362

استاد محمد کریم پیرنیا نقل کرده اند که این اطاق ها در نداشته اند ودر تابستان بازشوی آن توسط پارچه و در زمستان توسط زیلو پوشیده می شدهاست. (8) ۞ در اکثر اطاق ها، خصوصاً در کاروانسرا های مناطق شمالی، بخاری دیواری برای گرم کردن فضای اطاق و پخت و پز وجود داشته است.

کاروانسرای باغ شیخ
شکل10: نمای ورودی کاروانسرای باغ شیخ در شرق ساوه. طبقه بالای ورودی معمولاًمختص کاروانسرادار (سرادار) و کاروانسالار (رییس کاروان) بوده است.

بهترین و بزرگترین اطاق ها یا در پشت ایوان اصلی و یا در چهار زاویهکاروانسرا احداث می شده است. ایوان رویروی در ورودی با اطاق مجلل پشت آنغالباً شاه نشین و بهترین اطاق کاروانسرا بوده است. بعضی از کاروانسرا هامانند کاروانسرای شرف در جاده سرخس - مشهد از دوره سلجوقی دارای دو حیاطبوده که یکی مختص عامه مردم و دیگری جهت اشخاص معتبر بوده است (شکل 12).

تاورنیه می نویسد: "کاروانسرا ها مهمان خانه مشرق زمین هستند و با سبکمهمان خانه های ما خیلی فرق دارند. نه آن لوازم راحت و آسایش در آنها یافتمی شود نه آن پاکی و تمیزی. بنای آن مربع است. تقریباً مثل محوطه دیر ها ومعمولاً یک طبقه هستند. بنای دو طبقه به ندرت دیده می شود. یک درب بزرگمدخل آن است و در وسط سه ضلع دیگر، یک تالار با یک طاق بزرگی ساخته شده کهمخصوص منزل محترمین است که شاید آنجا منزل کنند.

در دو سوی تالار های وسط، اطاق ها و هجرات کوچکی است که هر کس یکی ازآنها را اختیار می کند. این هجرات در طول اضلاع در سه پا از زمین حیاطمرتفع تر و در یک خط بنا شده اند و طویله ها در عقب و پشت اطاق ها واقعهستند. گاهی طویله ها هم برای منزل کردن به راحتی اطاق ها می شوند. اغلبمسافرین در زمستان بیشتر میل به اقامت در طویله ها می کنند به جهت اینکهگرم است. طویله ها هم مثل تالار ها و هجرات، همه طاق پوش هستند و از هجراتکاروانسرا یک پنجره کوچک به طرف آخور طویله باز می شود که شخص می تواند ازآنجا نگاه کند و ببیند اسبش را خوب پرستاری می کنند یا نه؟

کاروانسرای باغ شیخ
شکل 11: نمای حیاط مرکزی و اطاق های کاروانسرا باغ شیخ. ورودی اصطبل در سمت چپ عکس دیده می شود.

اخیراً در پشت آخور های طویله سکویی بسته شده که سه چهار نفر می توانند قطار بخوابند و اغلب نوکر ها روی آن سکو ها طبخ می کنند.

فرش و تختخواب و لوازم طباخی تمام باید همراه مسافر ها باشد و آذوقه وارزاق هم هرچه بخواهد از نان و روغن و میوه به اقتضای فصل به قیمت خوب ازکاروانسرادار یا دهاتی های اطراف که بر راه می آیند، باید خریداری نمایند.کاه و جو هم برای اسب ها هست مگر در چند منزل که نبود.

در بیابان از بابت اجاره هجرات کاروانسرا ها چیزی از مسافر نمی گیرند و در شهر ها وجه دریافت می دارند که خیلی مختصر است.

معمولاً کاروان داخل کاروانسرا نمی شود، به جهت اینکه گنجایش این همهجمعیت را ندارد و از حیوان و آدم در هر کاروانسرا بیش از یکصد سوار، نمیتواند منزل نماید. همین که وارد می شوند هر کس حق دارد برای خود یک حجرهانتخاب نماید. غنی و فقیر یکسان هستند و تفاوت درجه و مرتبه در این مکانها منظور نمی شود." (9) ۞

در بعضی از کاروانسرا ها خدمات جنبی نیز ارایه می شده است؛ مانند کاروانسرای مهیار (10) ۞ که دارای آسیاب، نمازخانه، نانوایی، چایخانه و یک بازارچه بوده (شکل 13)؛ و یا کاروانسرای میبد (11) ۞ که دارای بازارچه، آب انبار، یخچال و یک چاپارخانه در مجاور آن بوده. بعضی از کاروانسرا ها مانند کاروانسرای علی آباد (12) ۞ علاوه بر تاسیسات فوق دارای حمام نیز بوده است.

کاروانسرا های واقع در دشت های فلات نیز مانند سایر کاروانسرا ها جهتایمنی همانند یک قلعه ساخته می شدند و غالباً دارای دیوار های بلند و چهاربرج در چهار گوشه بنا و یک دروازه حفاظت شده در قسمت ورودی بوده اند. شبها در کاروانسرا بسته می شده است.

پلان کاروانسرای شرف
شکل12: پلان کاروانسرای شرف در جاده سرخس - مشهد مربوط به دوره سلجوقی. دراین کاروانسرا حیاط شمالی مجلل تر از حیاط جنوبی ساخته شده است.

این شکل درون گرا و کاملاً محصور کاروانسرا در اقلیم گرم و خشک ایرانیک مزیت اقلیمی است و پوسته خارجی بنا که به جز بازشو ورودی، کاملاً بستهمی باشد، فضا های داخل ساختمان را در مقابل باد های کویری و شرایط نامساعداقلیمی محافظت می کند. در داخل حیاط این کاروانسرا ها که با مصالح بناییمانند خشت، آجر و سنگ ساخته می شده، مانند یک خازن حرارتی در تعدیل دمایساختمان در طی شبانه روز بسار موثر بوده است.

پلان کاروانسرای مهیار
شکل 13: پلان کاروانسرای مهیار. در داخل اطاق های این کاروانسرا یازده طاقچه و یک بخاری دیواری وجود دارد.

منبع:کیانی محمد یوسف و کلایس ولفرام، فهرست کاروانسرا های ایران جلد 1،انتشارات سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، تهران سال 1362

در بعضی از کاروانسرا ها واقع در حاشیه کویر مانند کاروانسرای اردکان، (13) ۞ کاروانسرای زین الدین (14) ۞ و کاروانسرای جوکار (15) ۞ بادگیر هایی برای تهویه هوا و خنک نمودن فضای داخل ساختمان در ماه های گرم ساخته شده است.

احداث کاروانسرا فقط مختص به خارج از شهر نبوده، بلکه در داخل شهر نیزبرای اقامت مسافران و تجار کاروانسرا هایی احداث می گردیده. البته اکثرکاروانسرا های مجاور بازار جنبه کاملاً تجاری پیدا می کرده و تجار عمده هرصنفی در یکی از کاروانسرا های مجاور یا داخل بازار فعالیت می کردند. (16) ۞

کاروانسرای مادرشاه
شکل 14: فضای محصور و اقلیم معتدل حیاط کاروانسرای مادرشاه هنوز پس از چهارصد سال، مسافران شهر اصفهان را در طول سال پذیرا می باشد.

کاروانسرا هایی که جنبه اقامتی - تجاری داشته اند مانند کاروانسرایمادرشاه در اصفهان (اشکال 14، 15 و 16) و یا مهمان خانه بزرگ شاه عباسی درکاشان، تفاوت هایی با کاروانسرا های خارج شهر داشته اند که در اینجا ذکرخواهد شد:

کاروانسرای مادرشاه
شکل 15: حیاط مرکزی کاروانسرای مادرشاه. آب، رطوبت و گیاه از جمله عوامل موثر جهت معتدل نمودن اقلیم در مناطق گرم و خشک است.

1- به سبب آنکه امنیت افراد و مال التجاره، در خارج از شهربیشتر از داخل شهر در خطر بوده و امکان حمله راهزنان وجود داشته،کاروانسرا های بین راهی به صورت یک مجموعه مستقل و قلعه مانند احداث میشده؛ در صورتی که در داخل شهر، کالبد فیزیکی و پوسته خارجی کاروانسرا بابافت شهر تلفیق شده و جزیی از آن می باشد.

2- از آنجا که قیمت زمین در خارج از شهر ارزان بوده، کاروانسراهای خارج شهر اکثراً یک طبقه، و مساحت حیاط و زیربنای آنها نسبتاً زیادبوده؛ در صورتی که در داخل شهر، خصوصاً در اطراف بازار، قیمت زمین بسیارزیاد و در نتیجه ساختمان به صورت دو طبقه و گاهی دو طبقه به علاوه یکزیرزمین بوده است.

3- اصطبل در کاروانسرا های خارج شهر بخش عمده ای از زیربنایکاروانسرا را شامل می شده و در اکثر موارد وسیع تر از مساحت کل اطاق هایمسافران بوده، در صورتی که کاروانسرا های داخل شهر فاقد اصطبل بوده و یایک اصطبل نسبتاً کوچک در پشت اطاق ها داشته اند (شکل 16)

با ورود اتومبیل به ایران در اوایل سده اخیر، کاروانسرا نیز مانندبسیاری دیگر از ابنیه سنتی، عملکرد خود را از دست داده و متروک و رو بهویرانی گذارده است.

بعضی از کاروانسرا ها به عنوان مقر پادگان ارتشی یا پاسگاه ژاندارمری ویا برای آموزش و پرورش مورد استفاده قرار گرفته اند که جهت حفظ این گونهابنیه نسبتاً مناسب بوده است. البته حفظ تمام کاروانسرا ها که تعداد آنهابسیار و بعضاً در نقاط دور افتاده می باشند، میسر نیست. ولی با ایجادعملکرد های جدید دیگر مانند قهوه خانه بین راهی، اقامتگاه مسافران، مرکزجلب سیاحان، راهداری و یا در روستا ها به عنوان ابنیه ارایه خدمات بهروستاییان می توانند استفاده شوند.

پلان کاروانسرا مادرشاه و بازارچه و مدرسه
شکل16: کاروانسرا و مدرسه مادرشاه و همچنین بازارچه بلند مربوط به دوره صفویهبه صورت یک مجموعه به هم پیوسته در این نقشه مشخص هستند.

مثال بسیار خوب ایجاد یک عملکرد جدید برای یک کاروانسرای قدیمی،مهمانسرای عباسی یا کاروانسرای مادرشاه در اصفهان است (اشکال 13 و 14) کهیکی از بهترین نمونه های حفظ یک بنای سنتی و در عین حال بهترین مهمانسرایشهر اصفهان است.

3- چاپارخانه ۩

از دیگر ساختمان های مهم میان راهی چاپارخانه بوده که عملکرد اصلی آنجهت استراحت چاپارهای دولتی و تعویض اسب های خسته با اسب های تازه نفسبوده است. چاپار ها، نامه ها و اوامر دولتی را از مرکز به ایالات و برعکسانتقال می دادند.

سابقه چاپارخانه ها نیز در ایران به قرون پیش از اسلام می رسد. چنانچههرودت و گزنفون هر دو در مورد چاپارخانه ها ایران توضیحات مفصل داده اند.هرودت می نویسد: "در منازل، اسب های تندرو تدارک شده. به این ترتیب کهچابک سوار ها نوشته های دولتی را از مراکز تا نزدیک ترین چاپارخانه برده،به چاپاری که حاضر است می رساند و او فوراً حرکت کرده، آن را به چاپارخانهدوم می برد و باز تسلیم چاپاری می کند. بدین منوال شب و روز چاپار ها درحرکت اند و اوامر مرکز را به ایالات می رسانند. (17) ۞ راجع به سرعت حرکت چاپار ها مورخ مذکور گوید که نمی توان تصور کرد کهجنبنده ای سریعتر حرکت کند .... گزنفون تاسیس چاپارخانه ها را به کوروشبزرگ نسبت داده (18) ۞ و گوید که برای تعیین مسافت چاپارخانه ها از یکدیگر تجربه کردند که اسب درروز چقدر می تواند راه برود بی اینکه خسته شود و آن را میزان قرار دادند.اگر هم این گفته اغراق باشد، مسلم است که کسی نمی تواند به سرعت چاپار هاحرکت کند." (19) ۞

چاپارخانه میبد
شکل 17 و 18: نمای ورودی و حیاط مرکزی چاپارخانه میبد در استان یزد. این چاپارخانه هم اکنون محل نگهداری گاو ها و گوسفندان می باشد.

در دوره سلطنت حکومت های اشکانی و ساسانی و بعد از اسلام نیز چاپارخانهها برای دستگاه های دولتی اهمیت بسیار داشته اند و چاپار ها علاوه برانجام مراسلات، چشم و گوش حکومت نیز بوده اند و اخبار گوناگون را از نقاطمختلف به مرکز انتقال می دادند. "در دوره قاجاری مسافران ترجیح می دادندکه در چاپارخانه ها اقامت کنند چون اطاق های آن تمیز تر از اطاق هایکاروانسرا بوده. چاپار های این دوره در مقابل دریافت وجهی مسافران را بهمقصد می رساندند." (20) ۞

چاپارخانه میبد
شکل19: نمای ورودی چاپارخانه میبد در استان یزد مربوط به دوره قاجاریه. اینچاپارخانه اخیراً به زیبایی مرمت شده است. تاثیر مرمت و بازسازی این اماکنرا می توانید با مقایسه این شکل با شکل 18 دریابید.

همانگونه که در قسمت قبل ذکر شد، تعداد بسیار زیادی از کاروانسرا هایبین راهی در ایران باقی مانده؛ ولی چاپارخانه های اندکی از دوران قدیم درکشور باقی است و ماکسیم سیرو در کتاب خود دلیل آن را این گونه توضیح میدهد: "به علت های مختلف، این نوع ایستگاه ها اکنون از بین رفته اند و اگراثری از ویرانه هایشان باقی مانده باشد زیاد قابل تشخیص نیست. در واقع اینچاپارخانه ها بیشتر با خشت خام یا چینه ساخته شده بود و در بسیاری ازموارد در میان آبادی ها سر راه بودند. گاهی نیز گوشه ای از کاروانسرااختصاص به چاپار ها پیدا می کرد." (21) ۞

یکی از چاپارخانه های قدیمی که نسبتاً سالم مانده در کنار کاروانسرایمیبد می باشد (اشکال 17، 18 و 19). همان گونه که در این اشکال مشخص استاین ساختمان ها نیز مانند کاروانسرا ها دارای برج و بارو و محافظین، جهتتامین امنیت افراد داخل چاپارخانه بوده است. این ساختمان ها به تبعیت ازسایر ابنیه فلات مرکزی ایران، دارای یک حیاط مرکزی بوده اند و آخور ها دردورتادور این حیاط قرار داشته است. در سه طرف پشت آخور ها، اصطبل ها قرارداشته که در زمستان و شب هنگام چهارپایان در آنجا نگهداری می شدند. در سمتچهارم که بین حیاط و جبهه ورودی ساختمان واقع شده، اطاق هایی برای اقامتچاپار ها و احیاناً مسافران قرار داشته است.

همانند کاروانسرا ها، این نوع تقسیم بندی فضایی و شکل کالبدی چاپارخانهها، علاوه بر تسهیل انجام عملکرد چاپارخانه ها و حفظ امنیت آن، فضای داخلیساختمان را در مقابل شرایط نامساعد اقلیمی محافظت می کرده؛ و در داخلچاپارخانه ها یک محیط زیست اقلیمی کوچک و مستقل به وجود می آورده و شرایطمحیطی داخل بنا را در مقابل نوسانات بسیار زیاد درجه حرارت و باد و طوفانمصون نگاه می داشته است.

با ورود اتومبیل و همچنین سیستم پست های جدید، عملکرد سنتی چاپارخانه ها و در نتیجه کالبد فیزیکی آنها در حال از بین رفتن است.


:: امتیاز: نتیجه : 0 امتیاز توسط 0 نفر مجموع امتیاز : 0

:: بازدید : 839
:: ارسال شده در: آرشیو کل , معماری و شهر سازی ,

نویسنده
نویسنده : ali tavakkoli
تاریخ : [جمعه 23 مرداد 1394 ] [ 15:2]
تاریخ
آخرین مطالب ارسالی
خبر فوری تاریخ : دوشنبه 30 آذر 1394
پست ویژه تاریخ : چهارشنبه 22 مهر 1394
دانلود رایگان کتاب نویفرت ۲۰۱۴ PDF دانلود رایگان کتاب نویفرت ۲۰۱۴ – کتاب نویفرت (Neufert) یکی از مراجع تاریخ : چهارشنبه 06 بهمن 1395
پست فوری تاریخ : چهارشنبه 06 بهمن 1395
چگونه از هک شدن سیستم جلوگیری کنیم؟ تاریخ : چهارشنبه 22 دی 1395
Rozblog.com رز بلاگ - متفاوت ترين سرويس سایت ساز
user
progress عضو شويد

نام کاربری :
رمز عبور :

progress فراموشی رمز عبور؟

progress عضویت سریع
نام کاربری :
رمز عبور :
تکرار رمز :
ایمیل :
نام اصلی :
کد امنیتی : *کد امنیتیبارگزاری مجدد
آمار مطالب آمار مطالب
کل مطالب کل مطالب : 930
کل نظرات کل نظرات : 4
آمار کاربران آمار کاربران
افراد آنلاین افراد آنلاین : 3
تعداد اعضا تعداد اعضا : 44

کاربران آنلاین کاربران آنلاین

آمار بازدید آمار بازدید
بازدید امروز بازدید امروز : 107
باردید دیروز باردید دیروز : 0
ورودی امروز گوگل ورودی امروز گوگل : 0
ورودی گوگل دیروز ورودی گوگل دیروز : 0
بازدید هفته بازدید هفته : 107
بازدید ماه بازدید ماه : 107
بازدید سال بازدید سال : 107
بازدید کلی بازدید کلی : 75,456

اطلاعات شما اطلاعات شما
آِ ی پیآِ ی پی : 54.81.112.7
مرورگر مرورگر :
سیستم عامل سیستم عامل :
RSS

Powered By
Rozblog.Com
Translate : RojPix.ir